صدای سنتور (I)
در این گفتار سعی دارم راجع به تنوع صدایی که یک نوازنده می‌تواند از یک ساز ایجاد کند نکاتی را خاطر نشان کنم. به ظاهر تنوع صدایی ساز سنتور بنا به ساختار آن نمی‌تواند خیلی متفاوت باشد (منظور صدای حاصله از یک سنتور است) همانند پیانو، بطوریکه هر نوازنده ای مثلاً اگر با فلان پیانو بنوازد اصوات ایجاد شده همگی یکسان خواهند بود یا در نهایت تفاوت اندکی خواهند داشت.

در ادامه میخواهم، طبق آنچه شخصاً تجربه کرده‌ام و آنچه از اساتید آموخته‌ام این نکته را بیان کنم که صدای حاصله از یک ساز با نوازندگان مختلف و در شرایط متفاوت می‌تواند چقدر متنوع باشد. (درک این نکته البته بستگی به توانایی و حساسیت گوش اشخاص نیز دارد.)

البته این را هم می‌دانیم که این قضیه ارتباطی به خود ساز ندارد چرا که کیفیت ساز (منظور یک ساز خاص دریک مقطع زمانی خاص می‌باشد) بسته به نوازنده‌ای که با آن می‌نوازد در آنِ واحد بهتر یا بدتر نخواهد شد و صدای آن ساز همان است که هست و این تنوع صدایی که مورد بحث است طبیعی است به عواملی جز خود ساز مربوط می شود که در ساز سنتور عبارتست از اول نوازنده ،دوم مضراب و سوم شرایط قرار‌‌‌‌‌‌‌‌گیری سنتور و مکان اجرا.

اکثر نوازندگان سنتور (منظور آن دسته از نوازندگانی هستند که هنوز به حد کمال نرسیده‌اند) در صدا‌دهی ساز اغلب دچار یک آشفتگی و عدم ثبات هستند. البته این مورد کم و بیش در سایر سازها نیز موجود است اما اینجا به طور اخص به ساز سنتور می پردازم.

اغلب مشاهده می‌شود که صدایی که هنرجویان سنتور از این ساز خارج می‌کنند در یک بازه زمانی تقریبا بلند مدت بسیار متفاوت است. طبیعی است که بررسی عوامل موثر در چگونگی ایجاد صدای سنتور از حوصله ی یک هنرجوی سنتور(حداقل تا مدتها)خارج است.

دیده می‌شود نوازندگانی که گاه با سنتور دیگری که تقریبا هم کیفیت (از لحاظ صدا) با سنتور فعلی خودشان است می نوازند اغلب صدایی کاملاً متفاوت شنیده می‌شود، چه بسا بارها به چنین موردی بر خورده‌ایم که کسی سازی را برای خرید انتخاب می‌کند و برای اطمینان از این انتخاب ساز را به نوازنده‌ی دیگری که معمولاً از خود او قویتر است نشان می‌دهد.

بیشتر اوقات صدای حاصله از نوازندگی نوازنده‌ی قویتر‌، بهتر و گاهی بدتر از صدایی است که نوازنده‌ی اولی(ضعیف‌تر) ایجاد کرده می‌باشد.
اگر در صدای ساز اساتید سنتور از قدیم‌تر تا به حال دقت کنیم خواهیم یافت که گرچه گاهی اوقات آنها با سازهای مختلف دیگری نواخته‌اند اما صدای حاصله از سازشان یکسان و مبین سبک و سلیقه‌ی آ نها بوده بطوریکه در بیشتر موارد می توان از روی صدای ساز و نحوه اجرا به نوازنده آن پی برد.

البته این یکسان بودن صدای حاصله از نوازندگی اساتید غیر از آنچه که مربوط به سبک و سلیقه و تجربه ی آنها می شود به عوامل فنی دیگری نیز (که در نهایت معرف سبک می شود) وابسته است. حال یک ساز را تصور کنید تا ببینیم چند نوع صدای متفاوت ممکن است بتوان از آن ایجاد کرد.

روشن است که درصد تاثیر گذاری هر یک از موارد بالا می تواند خیلی خیلی کم و یا خیلی زیاد باشد.
در مقاله بعد به شرح تک تک این موارد خواهم پرداخت.

صدای سنتور (II)
سامان ضرابی۵ مهر ۱۳۸۷
در ادامه به شرح عواملی می پردازیم که باعث تنوع صدای ایجاد شده از ساز سنتور می شوند.

۱-وزن مضراب: معمولاٌ وزن مضرابها در تغییر حجم صدا موثرند. مضرابها ی کم وزن اکثراٌ قطر نازکتری دارند و همچنین دارای سر کوچک و نازکی هستند که همین امر باعث می شود مضرابها هنگام برخورد با سیم قدرت لازم یا کافی را نداشته باشند که در نتیجه صدای حاصله کم حجم خواهد بود و مضرابهای سنگین بالعکس.

۲- میزان تشابه مضراب راست و چپ از لحاظ وزن،اندازه ،قطر،جنس: طبق قاعده واستاندارد فرض بر این است که جفت مضرابی که نوازنده آنرا در دست می گیرد کاملاٌ از همه لحاظ مشابه باشند که درغیر اینصورت هم تفاوت درحجم صدای مضراب راست و چپ را خواهیم داشت و هم تفاوت در رنگ و مقدار زنگ موجود درصدا.

۳-نقطه ی ثقل مضراب: معمولاٌ نقطه ی ثقل مضرابها حدوداٌ در یک چهارم اول آنها واقع شده است. طبیعی است به مقدار جلوتر یا عقب تر بودن نقطه ثقل مضراب حالت نواختن مضراب کمی تغییر می کند که در نهایت باعث تغییر ناچیزی درصدای ایجاد شده می شود.

۴-نسبت اندازه و قطر حلقه، ساقه و سر مضراب: واضح است نسبت درست و دقیق این عوامل دلیل بوجود آمدن یک مضراب ایده‌آل و استاندارد خواهد بود که دراین صورت نقطه ثقل آن نیز در محل درست مضراب قرار خواهد گرفت. عدم رعایت دقیق این نسبتها نیز در چگونگی نواختن مضراب تاثیر گذاشته و نهایتاٌ باعث تفاوت در صدادهی ساز می شود.

۵-جنس مضراب: نوازندگانی که بدون نمد می نوازند نسبت به اینکه مضراب آنها از چه جنسی است، وزن آن وحجم صدا، نرم یا خشک یا زنگ دار بودن صدا را تعریف می کند.

۶-جنس و قطر نمد و طریقه ی چسباندن آن: طبیعی است هر چقدر قطر نمد بیشتر باشد صدا خفه تر و بم‌تر و هر چقدر نمد نازکتر باشد صدا بازتر و تیز تر خواهد بود. اکثرا نمدهای مختلف با جنسهای متفاوت دارای رنگ صدای متفاوتی هستند و اینکه نوازنده کدام رنگ صدا را می پسندد و از چه نمد با چه قطری استفاده کند امریست تجربی و سلیقه‌ای. اگر برای چسباندن نمد از چسپ جامد استفاده شود صدای حاصله همان خواهد بود که مورد انتظار است اما اگر از چسب مایع استفاده شود بطوری که چسب باعث، تر شدن هر دو سوی نمد شده صدای ایجاد شده دارای کمی زنگ خواهد شد.

۷-نحوه ی دست گرفتن مضراب: همانطور که می دانیم طریقه‌ی گرفتن مضراب از زمان قدیم تا امروز (بر اساس مدل مضراب ) کمی تغییر کرده است. نسبت به اینکه مضراب شما چه شکلی دارد وآنرا چگونه بدست می گیرید معرف نحوه‌ی نواختن مضراب شما و تا حدی تسلط شما به ساز می باشد که در مجموع در صدای حاصله مقداری تفاوت ایجاد می کند.

۸-نوع مضراب زدن: اصولاٌ نواختن مضراب چند نوع است: بوسیله ی فقط انگشت -بوسیله ی فقط مچ- بوسیله ی فقط ساعد- بوسیله ی انگشت و مچ همزمان – بوسیله ی مچ و ساعد همزمان – بوسیله ی هر سه یعنی انگشت، مچ و ساعد. البته ناگفته نماند که در هر مدل، نواختن مضراب برآیند نیروها از ستون فقرات، کتفها، ساعد، مچ و انگشتان است. نسبت به اینکه شما چگونه مضراب می‌زنید به همان نسبت صدای ایجاد شده از سنتور شما متفاوت خواهد بود.

۹-محل فرود مضرابها: وقتی مضراب شما بیشتر نزدیک خرک ها زده می‌شود صدا خشک‌تر وخشن‌تر به گوش می‌رسد و اینکه به چه اندازه دورتر ازخرکها مضراب می‌زنید اصوات نرم‌تر و ملایم‌تر خواهند بود.

۱۰-چگونه قرار داشتن سنتور: نسبت به اینکه هنگام نواختن چه مساحتی از صفحه زیرین سنتور با جایی تماس نداشته باشد یا اینکه درصورت تماس با چه جنسی مماس است (چوب، فلز، پارچه و…) صدای ساز شما به همان نسبت تغییر خواهد کرد.
بهتر است تمام زیر سنتور را میز پر کرده باشد و جایی از زیر سنتور خالی نمانده باشد و روی میز هم پارچه ای نسبتا ضخیم گذاشته شود تا از تماس مستقیم سنتور با میز جلوگیری شود.

موارد فوق می توانند از یک درصد تا حدود هفتاد درصد در صدای ایجاد شده از یک ساز موثر باشند (درحجم ،کیفیت و رنگ صدا). اما به نظر من مهم تر از تمام این موارد این است که گوش موسیقایی یک نوازنده با توجه به سبک و سلیقه‌ی خودش، چه نوع صدایی را و چگونه می‌خواهد از ساز خارج کند. طبیعی است تمام موارد فوق تابع این قدرت تمیز و تشخیص و سلیقه نوازنده خواهد بود.
به غیر از مواردی که ذکر آن گذشت عوامل دیگری نیز می توانند درتفاوت صدایی یک ساز موثر باشند مثلاٌ کوک ساز که آیا دقیقاٌ با دیاپازون کوک شده است، یا بالاتر یا پایین تر، که نتیجتاٌ باعث میزان متفاوتی از کشیدگی سیمها می‌شود (سفتی یا شلی) و در صدای ایجاد شده نرمی یا خشن بودن صدا را تعریف می کند.

درپایان باید اضافه کنم موارد دیگری مثل میزان گرمی یا سردی هوا، میزان رطوبت هوا، محیطی که ساز در آنجا به صدا در می آید (محیط باز، بسته، کاملاٌبسته) و چندین و چند عامل دیگر می‌توانند موثر در تنوع صدای ایجاد شده از سنتور باشند.
در محیط های کوچک و بسته صدای سنتور نزدیک به صدای آگوستیک می‌شود یعنی از رها بودن یا اصطلاحا ول بودن صدای ساز خبری نیست و صدای خارج شده از ساز با کنترل بیشتری است و پخش در فضا متعادل تر است.
بر عکس در محیط های بزرگ صدای سنتور کاملا آزاد و رها می‌شود که باعث بی کیفیت شدن صدای خروجی می‌شود.
صدای هیچ سازی نباید در هیچ شرایطی خیلی حجیم باشد بلکه یک تعادل و تناسبی لازم است تا صدای ساز در بهترین شرایط خودش پخش و شنیده شود.
بنابراین برای ساز سنتور که به طور طبیعی اغلب صدای کنترل نشده و یا اصطلاحا وحشی دارد نواختن آن در محیط های کوچک و بسته به مراتب بهتر است نسبت به محیط های بزرگ و باز.

حرف آخر اینکه جدا از کیفیت ساز و محل اجرا و شرایط قرار گیری سنتور آنچه از همه‌ى این موارد مهمتر و تأثیر‌گذار‌تر است اول، درک و مهارت شنیداری و دوم تکنیک یک نوازنده برای اجرا است.
اگر نوازنده‌ای از همه لحاظ یک نوازنده‌ی کامل و حرفه‌ای باشد می تواند در هر شرایط محیطی و با هر نوع سنتورى بهترین صدای ممکن را از ساز خود خارج کند به نحوی که ضعف‌های موجود همگی پوشش داده شده و صدای ساز یک صدای مطلوب و استاندارد باشد.